- Bugüne kadar yapt???n?z çal??malar içinde sizi yans?tt???n? dü?ündü?ünüz, "bu, benim sound'um" dedi?iniz bir çal??ma var m??Murat YELKEN

- Kaan Yalç?n'?n geçti?imiz günlerde piyasaya ç?kan Can?n Nas?l ?sterse adl? albümünün prodüktörlü?ünü, ses (sound) tasar?m?n?, müzik direktörlü?ünü, kay?t ve mikslerini ben yapt?m. Bu albümde yer alan baz? parçalar gerçekten tam istedi?im gibi oldu diyebilirim. Sadece miksler aç?s?ndan bakt???mdaysa, albümdeki tüm çal??malar?mdan çok memnunum. Ancak tabii ki tek örnek bu de?il; yapt???m mikslerin beni gerçekten tatmin etti?i ba?ka çal??malar da var.

- Bu prodüktörlük deneyiminizden biraz daha bahseder misiniz?

- Repertuvar seçiminden kapak tasar?m?na kadar, albümün tüm yap?m a?amalar?nda, i?in bizzat ba??nda bulundum. Yap?m a?amas?nda en büyük sorunlar? parça seçiminde ya?ad?k. ?ki yüz kadar besteden eleyerek dokuz tane parça seçtik ve albümde, Sayende isimli parçan?n iki ayr? versiyonuna yer verdik. Bilindi?i gibi, Türkiye'de ve dünyada iyi beste, hit parça bulma s?k?nt?s? had safhaya ula?m?? durumda. E?er çok geni? bir bütçeniz de yoksa iyi parça bulman?z daha da zorla??yor. Albüm DMC etiketiyle geçti?imiz günlerde piyasaya ç?kt?. Promosyon çal??malar? henüz ba?lamad??? halde, albümde yer alan ?syankar adl? parça, en çok dinlenen radyo olan SlowTürk'te üst üste iki hafta en çok istek alan parça oldu ve bir numaraya yerle?ti.

- Prestij aç?s?ndan bakt???n?zda, içinde yer ald???n?z en önemli proje hangisidir?

- ?imdiye dek birçok ünlü, de?erli isimle çal??t?m. Ancak Ali Kocatepe'nin 2005 y?l?nda piyasaya ç?kan Tribute (41 Kere Ma?allah) albümü benim için çok özel bir de?ere sahiptir. Türk Pop Müzi?i'ne y?llar?n? vermi?, pek çok hit parçaya imza atm??, ki?ili?iyle herkesin sevgi ve sayg?s?n? kazanm?? Ali Kocatepe ile bir y?l beraber çal??t?k. Haz?rlanan albümde Ali Kocatepe'nin geçmi? zamanlarda büyük ba?ar?lar yakalam?? ve hala dinlenen pek çok parças?, farkl? solistler taraf?ndan yeniden yorumland?. Yirmi be? ?ark?n?n yer ald??? albümde 18 parçan?n kay?t ve mikslerini ben gerçekle?tirdim. Ayr?ca mastering a?amas?na ve parçalar?n ses (sound) tasar?mlar?na da katk?da bulundum. Benim aç?mdan albümün yap?m a?amas?nda en keyifli bölüm Ne?et Ruacan, Özdemir Erdo?an, Önder Bali, Turhan Yükseler gibi ustalarla çal??mak oldu. Bu isimlerle çal??ma imkân? her zaman kar??n?za ç?kmaz; çünkü bu ustalar piyasa i?lerinde çok fazla yer alan isimler de?iller.

***

- Murat Yelken'in e?itimi nedir?

- 2001 y?l?nda, Suden Pamir'in bölüm ba?kan? oldu?u Akademi ?stanbul Ses Mühendisli?i bölümünden mezun oldum.

***


- Murat Yelken kimdir?

- Küçük ya?larda piyano ve gitar dersleri ald?m. Bu noktada müzisyen olan babam?n (Atilla Yelken), bir "usta" olarak bana çok büyük katk?lar? olmu?tur. Liseyi bitirdikten sonra bir müzik grubu kurarak y?llarca müzisyen olarak çal??t?m. Bu çal??malar esnas?nda müzik teknolojisine olan merak?m müzi?e olan merak?ma biraz daha a??r bast? ve bir stüdyoda çal??maya ba?lad?m. Bu s?ralarda okula da devam ettim.

Ba?larda daimi, daha sonra serbest (free lance) olarak çe?itli tarzlarda projeler yapan birçok stüdyoda kay?t, miks ve mastering i?leri yapt?m. Bu dönem içinde ünlü, ünsüz pek çok sanatç? ve aranjörle say?s?z albüm projeleri gerçekle?tirdim; çe?itli reklam ve dizi müzi?i i?lerinin üretim ve uygulama a?amalar?nda yer ald?m. ?u günlerde, kendi stüdyomda çe?itli projeler üzerinde çal??malar?ma devam ediyorum.

***


- Müzisyen bir yan?n?z var m??

- Evet var. Daha önce de bahsetti?im gibi, müzisyen olan babam?n da yönlendirmesiyle küçük ya?larda piyano ve gitar dersleri ald?m. Yedi y?l boyunca profesyonel müzisyen olarak çal??t?m.

***



- Bugüne kadar kimlerle çal??t?n?z?

- Piyasada geçen bunca y?l?n ard?ndan, beraber çal??t???m herkesi tek tek hat?rlamam, ne yaz?k ki pek mümkün de?il. Bu nedenle, ?u anda akl?ma gelmeyen isimlerden pe?inen özür dilerim. ?öyle bir dü?ündü?ümde, Ali Kocatepe’nin tribute albümünde, Deniz Seki, Özcan Deniz, Nükhet Duru, Ay?egül Aldinç, Ferhat Göçer, Özdemir Erdo?an, Keremcem, I??n Karaca, Ege, Harun Kolçak, ayr?ca solo albümlerinde Müslüm Gürses, ?brahim Tatl?ses, Petek Dinçöz, Bendeniz, Songül Karl?, Çelik, Taner, Berdan Mardini, aranjör olarak ta Suat Aydo?an, Garo Mafyan gibi ismler ilk akl?ma gelenler.

***


- Stüdyo i?inde sanatç?y? memnun etmek genellikle zordur. Sanatç?larla ileti?im için özel bir yöntem takip ediyor musunuz?

- Ki?iye göre de?i?iklik göstermeniz gerekebiliyor. Ama genelde onlar? ele?tirmeden, onlar? rahatlatmaya yönelik ?ekilde davran?r?m. En tecrübeli, en ünlü solist bile stüdyoda ?ark? söylerken heyecanlan?r asl?nda; baz? solistlerin, odaya girince küçük çocuktan farklar? kalmaz. Solistin, kar??s?nda hiç tan?mad??? biri varsa stresi biraz daha artar. Ancak sizin tecrübenizi ve yap?c? yakla??m?n?z? gördükçe rahatlar ve performans? artar. Müzikal olarak bir ?eyleri payla??p samimiyet artt?kça da çal??ma (solist) daha verimli olur zaten. Ben aç?kças? sanatç?lar? memnun etmek aç?s?ndan bir s?k?nt? ya?am?yorum. Asl?nda kendileriyle sorunlar? olup, bitmek tükenmek bilmeyen istekleriyle mühendisi yormaya çal??an sanatç?lara çok s?k rastlam?yorum. Ama ç?karsa da onlara “dur” diyorum; yoksa o i? bitmez.

***



- Çal??t???n?z isimler aras?nda en uyumlu oldu?unuzu dü?ündü?ünüz ki?iler kimler?

- Çal??t???n?z insanlarla ki?ilik olarak uyu?up müzikal olarak uyu?amayabilirsiniz veya tersi gerçekle?ebilir. Tabii ki herkesin tercih edece?i ikisinin birden gerçekle?mesi. ??e sanatç?lar, aranjörler aç?s?ndan bakarsan?z: Eskiden böyle de?ildi belki ama art?k sanatç?lar da aranjörler de, teknisyenler de uyumlu bir çal??man?n pe?indeler; çünkü herkes art?k anlad? ki bu, verimli bir çal??man?n olmazsa olmaz nitelikteki ön ko?ulu. Ben kendi aç?mdan bir de?erlendirme yapt???mda herkesle bir ?ekilde uyum sa?lad???m? dü?ünüyorum.

***


- Sizce Türkiye’deki ekipmanlar yeterli mi? Yani sizi veya sanatç?lar? doyurabilecek düzeyde mi? Genel olarak Türkiye'deki stüdyolar hakk?nda neler dü?ünüyorsunuz?



- Derinlikli bir teknik bilgiye sahip olmayan insanlar bir stüdyoyu sadece teknik ekipmanlar?yla de?erlendiriyorlar; ancak bu çok yanl??. Ekipman mutlaka çok önemli, fakat ekipmandan daha önemli olan stüdyonun tasar?m?: izolasyonu, yerle?imi, akusti?i, göze görünmeyen katmanlardaki malzemenin kalitesi gibi.

Müzisyenlerin kurmu? oldu?u stüdyolarda ekipman seçimleri genelde sat?c?lar?n yönlendirmeleriyle ve/veya sa?dan soldan gelen önerilere göre yap?l?yor: alan da anlam?yor satan da anlam?yor ve adeta bir kör dö?ü?ü sürüp gidiyor. Bu al?m sat?m trafi?inde, birbiriyle uyumsuz cihazlar bir araya getiriliyor, önemi anla??lamad??? için çok gerekli olan baz? ara katlar al?nm?yor. Bunun sonucunda ses mühendisi türlü zorluklarla mücadele etmek, imkâns?zl?klara kar?? çe?itli çareler üretmek zorunda kal?yor.

Türkiye'deki stüdyolar?n eksiklerini saymakla bitiremeyiz. Bilgi ve tecrübe eksikli?i çok önemli. Ancak bundan çok daha vahim olan, bu eksi?in fark?nda olunmamas?, bilgiye ve tecrübeye sayg? duyulmamas?. Ülkemizde birçok insan, kayda de?er paralar harcayarak stüdyo kuruyor. Fakat hiçbir deneyime dayanmayan ekipman seçimleri nedeniyle, kurulan bu pahal? stüdyo istenen üstün performans? yakalamak bir yana, zaman zaman orta s?n?f bir stüdyo bile olam?yor. Madolyonun öbür yüzündeyse, çok az say?da olmalar?na kar??l?k, dar bütçelerle uyumlu ve verimli stüdyolar olu?turan ki?iler de var. Türkiye'de iyi kay?t alabilece?iniz, miks yapabilece?iniz stüdyo say?s?, ne yaz?k ki, çok fazla de?il. Üst s?n?f stüdyo anlam?ndaysa sadece ?maj'? sayabilirim.

Kendi s?n?flar?nda önemli bir yere sahip baz? cihazlar?, baz? markalar? Türkiye'de bulmak imkân?m?z?n olmamas?na kar??n, birçok üst s?n?f ekipmana ula?mak mümkün. Bu nedenle stüdyo kurma a?amas?nda daha önemli olan etken bilgi eksikli?i ve yakla??m hatalar?. Bu i?te de maalesef t?pk? futbolda oldu?u gibi herkes kendini uzman olarak görüyor. Bu konuda konu?may? e?lenceli buluyorlar. Bu i?in en önemli ayraçlar?ndan biri bütçe. Telif haklar? ile ilgili kanun gerekti?i gibi i?ledi?i takdirde bu i?teki kazanç artacakt?r. Bu noktaya gelindi?inde Türkiye'de daha bütçeli, daha kaliteli stüdyolar kurulaca??na inan?yorum. O zaman, Avrupa'daki, Amerika'daki orta s?n?f müzisyenlerin ev stüdyolar?n?n dahi buradaki iyi stüdyolardan daha ileride olmas? durumu a??l?r. Bu sayede piyasaya bir canl?l?k gelir, üretim de fazlala??r.

Tek gereken ?ey, bu i?teki ehil insanlara bunu teslim etmeleri. Kendi kendilerine, bilinçsizce stüdyo kurmamalar?.

Sanatç?n?n memnun olmas? durumuna gelince: Stüdyonun biraz gösteri?li görünmesi, bilinen ve tecrübeli bir mühendisi olmas?, kendisi çal???rken cihazlarda bir problem ç?kmam?? olmas?, birkaç tane ünlü ismin orada çal??m?? olmas? sanatç?lar?n pek ço?u aç?s?ndan zaten yeterli oluyor. Ama sanatç?, stüdyo i?ine biraz merakl?ysa yand?n?z demektir; sorar da sorar…

***


Sahnesini çok be?endi?iniz sanatç?lar var m??

Kenan Do?ulu' nun pozitif enerjisini be?enirim, Ferhat Göçer kendine bakt?rmay? biliyor. Kaan Yalç?n'?n da çok de?i?ik ve etkileyici bir sahnesi var.

Yabanc?lardan müthi? sahne karizmalar?yla Anastacia, Axl Rose ve hala Mick Jagger derim.


- Peki sizi di?er ses mühendislerinden ay?ran özellikleriniz nelerdir?

- Bu i?e a??k, bu i?e gönül vermi?, bu i?le yat?p kalkan, yetenekli ve hala kendini geli?tirmeye çabalayan, birçok ?eyi payla?t???m?z pek çok arkada??m?z var. Ama her sektörde oldu?u gibi bu sektörde de i?ine gerekli özeni göstermeyen insanlar bulunmakta. Kendimi ba?kalar?yla k?yaslamam pek do?ru olmasa da birer art? oldu?unu dü?ündü?üm özelliklerim, analog çal??m?? olmam (pratiklik ve en olmad?k anda, en geriye dönmek gerekti?i zamanlarda müdahale ?ans?m), müzi?i bilmem, çabuk yorulmay?p çok iyi konsantre oluyor olmam, yo?unla??p i?imden çok fazla keyif almam, çok çe?itli tarzlarda i?ler yapan stüdyolarda çok fazla zaman geçirip her iki sound'u ve müzi?i de, yani hem Türk müzi?i hem de bat? müzi?i enstrümanlar?n? iyi tan?mamd?r diyebilirim. ?imdilerde zaten iki müzik de sound olarak birbirine epey yakla?t?. Birbirlerinden fazlaca yararlan?yorlar. En önemlisi, her?eyden önce iyi bir müzik dinleyicisiyim.

***


- Herhangi bir grupla çal??madan önce veya çal???rken onlar?n sound'una direk etki ediyor musunuz? Mesela grupla kafa kafaya verip bunu böyle ?unu ?öyle yapal?m havas?nda muhabbetler oluyor mu? Ne gibi katk?larda bulunuyorsunuz?

- Bazen gerçekten fikrimi soranlar ve müdahale etmemi isteyenler oluyor. Bazen sadece “güzel olmu?” laf?n? duymak için soruyorlar.

Baz?lar? aranje ya da sound'lar?na müdahale edilmesinden ho?lanmaz ve bunun ayr? bir i? oldu?unu anlamazlar. Birlikte bir çal??ma yürütmek isteyenlerle ben de daha verimli çal???yorum. Parçay? dinleyip sound'un gerektirdiklerini belirliyorum. Frekanslar?n birbirlerinin aya??na basmamas?na, aranjede kullan?lan seslerin ona göre ayr??t?r?lmas?na çal???yorum. Bu a?amada önce parçada dikkat çekmesi, vurgulanmas? gereken tonlar? ve sesleri belirlerim. Fazlal?klar varsa elerim, gerekenleri eklerim. Parçaya uygun karakterde yeni sesler seçilmesi gerekiyorsa sesleri de?i?tirir ya da yenilerini üretirim. Böylece miks veya mastering yaparken benim de i?im kolayla??yor, parçaya da miks veya mastering anlam?nda daha büyük katk?larda bulunabiliyorum. Dolay?s?yla daha keyifle çal???yorum. Bazen de miks arac?l???yla aranjeyi kurtarmaya çal???yorum maalesef. Parçaya ve birbirine o kadar uyumsuz sesler seçilmi? oluyor ki onlar? miks yaparken yakla?t?rmak gerekiyor. Bu da hem zor,hem de yorucu bir i?. Bazen aranjede yap?lm?? olan sound tasar?m?na müdahaleye gerek kalm?yor. Tek yapman?z gereken uygun bir kay?t düzene?i kurup, iyi bir miks ç?kartman?z oluyor.

E?er mü?teri ile tan??m?yorsak veya daha önce çal??mam??sak çal??maya ba?lamadan önce onlara nas?l bir sound istediklerini, dü?ündüklerini sorar?m. Kafalar?ndakini duymaya çal???r?m, çok özel istekleri varsa örnek dinletmelerini isterim. Benim neler yapabilece?imden ve nas?l bir anlay??tan ho?land???m? anlat?r?m. Sonra çal??t?kça zaten her ?ey oturur. Bazen ben onlar?n isteklerine uyar?m, bazen onlar her ?eyi bana b?rak?r, bazen de beraber bir ?eyler ortaya ç?kart?r?z.

Tabii bu anlatt?klar?m genelde geni? zamanl? yap?lan projeler için geçerli oluyor. Özellikle reklam, tan?t?m, jingle gibi çal??malarda çok h?zl? olman?z gerekebiliyor. Süre k?s?tlamas? olan albümler için de ayn? ?ey geçerli.

***


- Tercih etti?iniz veya kulland???n?z ekipmanlar hakk?nda biraz bilgi verebilir misiniz?

- Bu, parçan?n, aranjenin frekans durumuna, yo?unlu?una ve sadeli?ine göre sürekli de?i?iklik gösteriyor. Solistlere kullanaca??m mikrofon için de ayn? ?ey geçerli. Elimde ne kadar çok alternatif malzeme olursa benim için o kadar iyi oluyor. Mesela, bir parçada akustik gitar çal?nacaksa parçan?n sertli?ine ya da yumu?akl???na göre, kullan?lacak gitar?n da karakterini göz önünde bulundurarak, küçük ya da büyük diyaframl?, bas karakterli veya tiz karakterli bir mikrofonu tercih ediyorum. Mühim olan, parça ve gitar?n hangi kay?t tekni?iyle ve hangi malzemeyle uyum sa?lad???. Ayn? albümün ba?ka bir parças?nda yine ayn? gitar için ba?ka bir seçenek uygulayabiliyorum. Önemli olan o parçan?n durumunun ne gerektirdi?i.

Türkiye'de bulunmayan Oktava mk-012 küçük diyaframl? mikrofonlar?m birçok durumda vazgeçilmezimdir. Adam A7 monitörlerim ve tabii ki pro tools ve “DUY” plug-in'lerim de miks ve mastering'de asla de?i?meyen ekipmanlar?md?r.

***


- Peki son dönemde ki bu dijital tutkusu hakk?nda ne dü?ünüyorsunuz…Analog çal??t???n?z zamanlara göre ne farklar var?

- Analo?un da dijitalin de iyi taraflar? var. Dijitalin iyi yanlar? kolay düzenleme, çabukluk, eskiden dikkat etmeye bile cesaret edemedi?imiz birçok ayr?nt?ya art?k müdahale edebiliyor olmam?z, otomasyon kolayl?klar?, birçok plug-in sayesinde elimizin alt?nda pek çok imkân bulunmas?. Mesela, eskiden DeEsser birçok proje stüdyosu ya da dü?ük bütçeyle kurulmu? ticari stüdyolar için lüks say?l?p al?namazken ?imdi her program?n içinde var. Her ne kadar analog atalar?n?n mütevazi taklitleri olsalar da i?e yar?yorlar. Dijitalin en büyük eksi?i ise ses kalitesinin ve s?cakl???n?n eskisi gibi olamay???. Bir de baz? ?eylere dokunamay???n?z. Dokunma ve duyma duyusunun ayn? anda çal??mas?, en az?ndan benim için, çok önemli. Bu yüzden en az?ndan bir kontrol ünitesi tercih ediyorum. Eski yap?lan i?leri dinledi?imde ?imdiki anlay??a göre çok fazla hata buluyorum. Oysa eskiden bunlar bize göre hata de?ildi. Ama art?k müdahale etmek olana?? var. Eskiye çok saplanmak yanl?s? de?ilim. ?imdi bütün dinleyicilerin kula??nda bir duyum olu?tu. Yapt???m?z ve yapabilece?imiz tek ?ey analo?un s?cakl???n?, duygusunu elimizdeki imkanlar ölçüsünde dijitalin içine sokmaya çal??mak. Zaten ço?umuz plug-in yerine mutlaka analog bir cihaz tercih ediyoruz.

Dijital çal???rken dikkat edilmesi gereken önemli ?eylerden biri de müzikteki duyguyu yok etmemek. Dijitalin sundu?u kolayl?klardan fazlaca faydalan?p, zaman kazanmak ad?na yap?lan ?eyler bazen müzikal olarak götürüyle sonuçlanabiliyor. Fazlaca kopyalama yapmak, kötü veya gereksiz sampling kullan?mlar?, mikslerde gereksiz uygulamalar, mastering'de yap?lan gereksiz renklendirmeler ve daha birçok ?ey parçalar? duygudan yoksunla?t?rabiliyor. Tamamen analog çal??maksa art?k pek mümkün görünmüyor. Zaten mühendisler ve müzisyenler de bu yap?ya al??t?. Buna uymaktan baska çaremiz de yok.


- Digital sistemlerin yay?lmas? ve ucuzlamas?yla beraber birçok ki?inin evinde irili ufakl? sistemler olu?maya ba?lad?. Amatör ya da bu i?e yeni ba?lam?? insanlar?n kendilerine seçecekleri ekipman seçimi konusundaki görü?leriniz nelerdir?

- Öncelikle iyi duymalar?, do?ru duymalar?. Kulaklar?n? bu yönde geli?tirmeleri gerekti?ine inand???m için, D/A dönü?türücü kalitesi yüksek olan, dinamik aral??? geni? ses kartlar? ile çal??malar?n? ve mutlaka iyi bir hoparlör almalar?n? tavsiye ederim. Almay? dü?ündükleri hoparlörleri, önce “duymay? bilen” birine test ettirmeleri faydal? olacakt?r. Evlerinde dinleme yapt?klar? odan?n akusti?ini de mümkün oldu?unca iyi ayarlamalar?, buna harcanacak paradan kaç?nmamalar? gerekir.

- Yeni ba?layanlara tavsiyeleriniz neler olabilir?

- Öncelikle kulaklar?n? e?itmeliler. Bol bol müzik dinlemeleri, çe?itli tarzlar?n iyi örneklerini do?ru bir sistemde analiz etmeleri gerekir. Bazen de sadece dinleyici kula??yla dinlemeliler. Kulaklar?n? geli?tirmeleri ilk öncelik. Bunu bilgiyle destekleyip beraber yürütmeliler. Ama bilgi, yanl?? duyum sonucunda çaresiz kal?r. Bir de çal???rken s?k?l?yorlarsa bu i?e hiç ba?lamas?nlar derim. S?k?lgan yap?lar? olan insanlara göre bir i? de?il bu.

***


- E?itimin size faydalar? neler oldu? ?nternet ve çok moda olan forumlardaki bilgi payla??mlar? hakk?nda neler dü?ünüyorsunuz?


- ?imdi bilgiye ula?mak internet sayesinde daha kolay gibi görünüyor. Ama neticede merak etti?iniz konuyu ara?t?r?yorsunuz ve derme çatma bir bilgiye sahip oluyorsunuz. Kademeli ve sistemli bir ?ekilde ilerlemeniz ve bilgileri sindirmeniz için okul ?art. Forumlarda yap?lan bilgi payla??mlar? da önemli. Ama konuya tam hakim olmay?p buralardan fikir sahibi olmaya çal??anlar, kimin, neyi, ne kadar do?ru söyledi?ini anlayam?yor. Ve daha da komi?i, birkaç ay sonra okuduklar?na istinaden yalan yanl?? tavsiyeler vermeye ba?l?yorlar. Forum ortamlar?nda daha ziyade profesyonel ki?ilerin tecrübelerinin birbirine daha fazla faydas? oluyor diye dü?ünüyorum. Yani internetten okuyup da ses mühendisi olamazs?n?z.

***

Şuan Buradasınız Mezunlar?m?z Murat Yelken - Ses Mühendisi